Het utopische arbeiderscommunisme

Het utopische arbeiderscommunisme ontwikkelde zich aan het begin van het industriële tijdperk, in de eerste helft van de 19e eeuw. In die tijd beschikte alleen Groot-Brittannië over een ontwikkelde grootschalige kapitalistische industrie. Voor continentaal Europa bleef vooral kleinschalige ambachtelijke productie kenmerkend, waardoor de belangrijkste sociale basis van het utopische arbeiderscommunisme werd gevormd door gezellen. Deze bevonden zich sociaal gezien tussen de kleine burgerij en het moderne industriële proletariaat. Het utopische arbeiderscommunisme was de theoretische uitdrukking van een tijdperk waarin het klassenantagonisme tussen bourgeoisie en proletariaat al duidelijk voelbaar was, maar de praktische ervaring van de klassenstrijd nog zeer beperkt bleef. Daarom lag zijn meest progressieve kracht in de kritiek op het kapitalisme, terwijl de door hem voorgestelde oplossingen onrijp waren.

Het bestond uit een reformistisch-coöperatieve, een syndicalistisch-antipolitieke en een politiek-opstandige vleugel. De owenisten streefden naar de massale oprichting van coöperaties en genootschappen. Deze coöperaties waren bedoeld om kapitaal op te kopen of van de markt te verdringen. Na verloop van tijd veranderden zij echter in kleinburgerlijke collectieve vormen van warenproductie, met vloeiende overgangen naar kapitalistische ondernemingen. Een geromantiseerde kijk op coöperaties bestaat tot op de dag van vandaag voort in het partijmarxisme, het anarcho-syndicalisme en het communistisch anarchisme (Peter Kropotkin, Erich Mühsam). Bij dit laatste hangt deze idealisering samen met een geromantiseerd beeld van het boerenstand. Onder het kapitalisme exploiteert de boerenstand echter al in embryonale vorm loonarbeid van het agrarische proletariaat, een exploitatie die geleidelijk overgaat in grootschalige agrarische bourgeoisie.